АБАЙДЫҢ БІР ШУМАҚ ӨЛЕҢІ
Абай атамыздың «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек» деп басталатын өлеңінде мын бір шумақ бар:
...Алашқа іші жау боп, сырты күлмек,
Жақынын тіріде аңдып, өлсе өкірмек.
Бір-екі жолы болған кісі көрсе,
Құдай сүйіп жаратқан осы демек.
Ел бұзылса, құрады шайтан өрмек,
Періште төменшіктеп, қайғы жемек.
Өзімнің иттігімнен болды демей,
Женді ғой деп шайтанға болар көмек...
⸻
Түсінік
Бұл өлеңде Абай адам бойындағы екіжүзділік, бақталастық, күншілдік сияқты мінездерді сынай отырып, олардың түпкі себебін имансыздықтан шығарады. Ол жақсылық пен жамандықтың түп иесі — Бір Құдай екенін еске салады.
• «Бір-екі жолы болған кісі көрсе, Құдай сүйіп жаратқан осы демек» деген жолдарда адамның дәрежесі де, бағы да Алланың қалауымен берілетінін айтады. Яғни, адамның қолы жеткен жетістігі – Құдайдың сүйіп жаратқанының белгісі.
• «Ел бұзылса, құрады шайтан өрмек» дегенінде, қоғам иманнан айныса, шайтанның ықпалы артып, әділдік жоғаларын меңзейді.
• «Өзімнің иттігімнен болды демей, Жеңді ғой деп шайтанға болар көмек» — мұнда адам өз қателігін мойындамай, кінәні шайтанға жабатынын сынайды. Шын мәнінде, адамның құлқынына өзі жауапты, ал иманы бар жан шайтанға ермейді.
Бұл ойлар Абайдың дүниетанымындағы негізгі ұстаным — Бір Құдайға илану екенін көрсетеді. Сол дәуірдегі халықтың да әрбір істі Құдайдың қалауымен байланыстырып, өмірді бір Жаратушыға тәуелді санағанына дәлел болады.
