DIN MEN DÁSTÚRDIŃ TARIHYN BILEMIZ BE?
«Túrkistan – er túriktiń besigi...»
Qazaq handyǵynyń astanasy, Alash jurtynyń rýhanı-dinı ortalyǵy bolǵan Túrkistan qala uǵymymen qatar, Orta Azııanyń Samarqand, Buqara, Tashkent, Ferǵana, Hıýa syndy eldi mekenderdiń tarıhı tutas aýmaǵynyń ataýy retinde de keń uǵymda qoldanyldy. Orystyń mıssıonerlik eńbekterinde bul aımaq «Túrkistan ólkesi» dep ataldy. Osy Túrkistan ólkesiniń, ıaǵnı Orta Azııa halyqtarynyń dini ortaq, rýhanııaty bir-birimen tyǵyz qarym-qatynasta boldy. Túrkistannyń piri Qoja Ahmet Iassaýı men Buqaradaǵy dinı ǵulama Bahaýddın Naqshıband túrki jurtynyń dinı bastaýy men rýhanııatyndaǵy iri dinı kósemderi bolyp esepteledi.
Qazaqtyń sóz úlgilerinde Buqarany «ata jurtym» dep ataý kezdesedi. Máselen Asanqaıǵynyń «Ata jurty Buqara, //Óz qolynda bolmasa, //Qaıratty týǵan er ǵarip...», Dýlat Babataıulynyń «Sen Buharda kezinde, //Bátýa bar sózińde... //Buhar-aı shári deıtuǵyn //Ósken, óngen jerińiz» dep keletin óleń joldary, sonymen qatar Máshhúr Júsip jazbalaryndaǵy Abylaı hannyń ata jurtym Buqarany alamyn dep, Úsh júzdiń ataqty batyrlaryn jıyp Orta Azııaǵa qalyń qol bastap kelýi osynyń dáleli. Sondaı-aq «Kókiltash» medresesin bitirip, Qarnaqta ustazdyq etken Buqar jyraýdyń «Qoja Bahaýddın qoldasa, //Qudaı taǵalam ońdasa» dep Bahaýddın Naqshıbandtan medet tileýi qazaqtyń din ilimi Buqaramen baılanysty bolǵandyǵynan syr beredi. Erte kezdegi qazaqtyń din ǵulamalary Buqara, Samarqand, Hıýadan bilim alýy da Orta Azııa rýhanııatynyń ózara tyǵyz baılanysta bolǵanyn baıqaımyz. Ánet baba, Maral ıshan, Naýan haziret, Máshhúr Júsip, Ahmet ıshan Orazaıuly, T.Iztileýov, Beket Myrzaǵululy t.b. osy rýhanı bulaqtan dinı ilim alǵan ǵulamalar. Saryarqaǵa din nasıhattaǵan Kamaraddın haziret, Isabek ıshandar da osy Buqaranyń tikeleı dinı mektebinen ótken oqymysty ǵalymdar bolatyn. Alashtyń qaıratkeri H.Dosmuhameduly Samarqand shaharyndaǵy «Tillə-Qarı» jəne «Shırdar» medreselerin saldyrýshy qazaqtyń batyry Jalańtós ekendigin jazady. (H.Dosmuhameduly. Tańdamaly. – Almaty: «Ana tili», 1998, 71-75 b.) Sonymen qatar ǵalym Buqaradaǵy «Kógiltash» medresesiniń salynýy atty ápsana atty maqalasynda da atalǵan medreseniń salyný tarıhyn qazaqtan shyqqan Kóge degen adammen baılanystyrady. Máshhúr Júsip te «Kógiltash» medresesiniń salynýyn qazaqpen baılanystyra qarasytyrady. Qalaı bolǵanda da qazaq jurtynyń dinı tarıhy, rýhanı mádenıeti Orta Azııa halyqtarymen ortaq baılanysta bolyp, tyǵyz damyǵandyǵyn kóremiz. Muny tarıhshy ǵalym N.Nurtazınanyń «Narody Týrkestana: problemy Islama, ıntegratsıı, modernızatsıı ı dekolonızatsıı na rýbeje HIH-HH vekov» atty monografııalyq eńbeginde Túrkistan jurtynyń (jalpy Orta Azııa halyqtarynyń) dinı senimi men rýhanı baılanystary ortaq, birlikte bolǵandyǵyn ǵylymı dáleldeıdi. (N.Nýrtazına. «Narody Týrkestana: problemy Islama, ıntegratsıı, modernızatsıı ı dekolonızatsıı na rýbeje HIH-HH vekov». – Almaty: «Qazaq ýnıversıteti», 2008). Sondyqtan qazaqtyń dinı ilimi men din tarıhy týraly sóz qozǵaǵanymyzda Orta Azııanyń iri dinı oshaqtary bolǵan Buqara, Samarqan, Hıýamen baılanysty qaraýymyz kerek.
Al osy Túrkistan jurtynyń adamzattyq Islam tarıhyna qosqan úlesi ólsheýsiz. Bul aımaq san ǵasyrlar boıy Islam dininiń jarshysy bolyp, álemge tanymal iri din ǵulamalaryn dúnıege ákeldi. Qasıetti Qurannan keıingi musylmandardyń ekinshi kitaby hadıster jınaǵyn qurastyrýshy Imam Buharı de osy Orta Azııanyń ókili. Sahıh hadısterdi jınaýshy, máshhúr ǵalym Buqarada týyp, Samarqanda jerlengen. Islam dininiń negizi bolyp esepteletin aqıda iliminiń máshhúr ǵalymy ımam Matýrıdı de Túrkistan jurtynan shyqqan ǵulama. Islam áleminde aqıda máselesinen talas-tartys kúsheıip, musylmandar arasyna jik túsken tusta ǵulama aıat pen hadıske súıenip, musylman birliginiń uıtqysy bola bildi. Belgili aǵartýshy-ǵalym I.Gaspırınskıı óziniń «Túrkistan ǵulamasy» atty eńbeginde Túrkistan topyraǵynan shyqqan din ǵalymdaryn, atap aıtqanda ataqty hadıstanýshylar men fıkh iliminiń ǵulamalaryn, sóz óneriniń bilgirleri men ataqty shaıyrlaryn, áýlıelerin t.b. atap aıtady (D.Qamzabekuly. Alashtyń rýhanı tuǵyry. – Almaty: «El-shejire», 2008, 80-83 better). Ataqty hadıstanýshylar dep: ál-Buharı, Muhammed bın Ǵaısa Termezı, Ibrahım Shákıstanı, Ábý Ǵabdýrahman Ahmad bın Shuǵaıyp án-Násaı, Ábý Bákir Ahmed bın Muhammed ál-Horezmılerdi t.b., fıkh iliminiń ǵulamalary retinde Ábý Matfah Balhı, Ábýl Qasym Safar Balhı, Shámsýl Ima Sarahı, Fahrýddın Ǵalı Iazdaýı, Býrhanaddın Mır Ǵananı, Zeınýddın Gátábı Buharılerdi t.b., sonymen qatar Ábilqasym Muhammád bın Ǵumar Ázzamhajarı, Máýláná Shaıyh Shaǵabýddın, Ábýláıas Samarqandı, Ábý Hafas Ǵumar Ánnasfı syndy ǵulamalardy atap ótedi. Sonymen qatar ǵalym Ábsattar qajy Derbisáli de «Qazaqstannyń meshitteri men medreseleri» atty eńbeginde Qazaqsandaǵy meshitter men medreseler tarıhyna toqtalyp, qazaqtan shyqqan din iliminiń máshhúr ǵalymdaryn ataıdy. Orta ǵasyrlyq ǵulama Aııýb ál-Balasaǵunıdi, «an-Nıhaıa» atty kitapqa túsindirme jasaǵan Abd ál-Ýahıd bın Mýhammad as-Saıramıdi, mysyrlyq ǵalym Ahmad bın Salama ál-Azdııdiń «ál-Muhtasar» atty kitabyna «At-Tahaýdiń Muhtasaryna túsinikteme» atty eńbegin jazǵan Ahmad ál-Isfıdjabıdi, An-Nasafıdiń «ál-Aqıdasyna» túsindirme sózdik jasaǵan Molda Ahmet ál-Jendıdi, musylman zańy fıkh iliminiń bilgiri Muhammad ál-Kerderıdi t.b. tikeleı qazaq topyraǵynan shyqqan qanshama ǵulamalardyń eńbegi men ómir joldaryna toqtalyp ótedi.
Túrkistan ólkesiniń general-gýbernatory bolǵan Dýhovskıı óziniń ári zertteý, ári mıssıonerlik «Islam v Týrkestane» atty jumysynda Túrkistan topyraǵynan din iliminiń úlken qaıratkerleri men ǵulamalary shyqqanyn jazady. 1899 jyly jazylǵan osy mıssıonerlik eńbeginde Dýhovskıı: «Kak velıko bylo v svoe vremıa obshemýsýlmanskoe znachenıe deıatelnostı sredne-azııatskıh bogoslovov, provovedov ı znatakov arabskogo ıazyka, ıavstvýet ýje ız odnogo togo, chto nekotorye ız naıbolee ızvestnyh ı avtorıtetnyh knıg sharıata, koımı nyne rýkovodstvýıýtsıa mýsýlmane-sýnnıty vsego mıra, bylı napısany v Sredneı Azıı» degendi aıtady. (Qazaq ult-azattyq qozǵalysy, 15 tom. Patshalyq Reseı jáne Qazaqstandaǵy din máselesi. – Astana: «Astana polıgrafııa» AQ, 2009, 102 bet.). Álem musylmandary paıdalanatyn bedeldi degen sharıǵat eńbekteri Orta Azııada jazylǵan dep taıǵa tańba basqandaı anyq kórsetedi: «Hıdaıa-ı-sharıf byla napısana v Margelane; Akaıd v Býhare; Hıkmat-ýl-aın v Samarkande. Avtor knıgı Hıdaıa-ı-sharıf, margelanskıı sart, otpravıvshıs na poklonenıe v Mekký, polýchıl mesto prepodavanııa arabskogo ıazyka ı bogoslovııa v odnom ız medıtsınskıh madrasa» (Bul da sonda 102-bet). Sondaı-aq general-gýbernatordyń: «Bez preývelıchenııa mojno skazat, chto Srednıaıa Azııa dala mýsýlmanskomý mırý poslednıýıý redaktsııý sharıata» dep moıyndaǵanyn da kóremiz (Bul da sonda 102-bet).
Qalaı bolǵanda da qazaq topyraǵy, Túrkistan jurty din iliminiń úlken qaıratkerlerin dúnıege ákelgenin, álemde Islam dininiń keń qanat jaıyp, damýyna ólsheýsiz úles qosqanyn moıyndaýǵa tıispiz. Túrkistan topyraǵynan shyqqan din ǵulamalary Islam ilimin taratýda tek Orta Azııamen ǵana shektelgen joq. Onyń bir sheti Úndistanǵa jetse, ekinshi bir sheti Túrkııaǵa deıingi aımaqta taraǵanyn da atap ótý paryz. Máselen Samarqandta jerlengen belgili mýtaqallım-fılosof, qalam iliminiń mamany, Altyn Orda hany áz-Jánibektiń qoldaýymen jazǵan «Muhtasar maanıı» eńbeginiń avtory Saaýddın Taftazanıdiń grammatıka, rıtorıka, Quran tápsiri týraly eńbekteri birneshe ǵasyrlar boıy Osman ımperııasynyń medreselerinde oqytylýynan-aq Túrkistan topyraǵynan taraǵan dinı ilimniń tamyry tereńge ketkenin kóremiz.
Bizdiń shaǵyn maqalamyzda Túrkistan jurtynyń Islam iliminiń damýyna qosqan úlesin tolyq qamtyp jazý múmkin emes. Ol ondaǵan úlken monografııalyq eńbekterge júk bolar edi. Al bizdiń osy bólimdi jazýdaǵy maqsatymyz Orta Azııanyń bólinbes bir bólshegi retindegi qazaq halqynyń Islam dininiń gúldenýine súbeli úles qosqanyn kórsetý jáne ol maqsat oryndaldy dep oılaımyz.
Qazaq pen qalmaq: din talasy
Sonymen qazaq halqynyń ustanǵan úlken din ilimi boldy dedik. Ol Islam dini qaıda ketti? Biz dinimizden qalaı aıryldyq degen zańdy suraqtar týyndaıdy. Osy rette qazaq halqynyń basynan keshirgen eń aýyr kezeńderiniń biri – ol eki ǵasyrdan astam ýaqytqa sozylǵan qalmaqpen bolǵan qandy soǵys ekenin atap ótýimiz kerek. Eldiń dinı, rýhanı, áleýmettik ómirine úlken syzat túsirgen de osy soǵys. Soǵys bolǵan jerde din órkendep, ǵylym-bilimniń erkin damýy bolmasy anyq. Ońtústiktegi qalalardyń qıraýy, meshet-medreselerdiń kúıreýi sózsiz eldiń áleýmettik, rýhanı ómirine keri áserin tıgizip, dinniń, ǵylym-bilimniń damýyn tejedi. Bul týraly M.Maǵaýın: «Alash ulynyń rýhanı mádenıeti orny tolmas qazaǵa ushyrady. Túrkistandaǵy Áziret Sultan dúrbesinen bastap, Saýran, Shymkent, Saıram, Tashkent, Sozaq jáne basqa qalalardaǵy meshitter qoımasynda saqtalǵan baı kitaphana, ondaǵy dinı-fálsafalyq eńbekter, eski taýarıhtar men shejireler, biz bar dep bilmegen taǵy qanshama mura órtke ketti, talan-tarajǵa tústi, joıyldy» (M.Maǵaýın. Qazaq tarıhynyń álippesi. – Almaty: «Qazaqstan», 1995, 101bet). Qanshama qalalar men meshitter qırap, dinı kitaptar órteldi. Ǵasyrlar boıy berik ustanǵan rýhanı mádenıetimizdiń dińi bosady. Eń úlken qasiret te osy – soǵystyń keselinen qazaqtyń tanymy men rýhanı qundylyqtarynyń ózgeriske ushyraýy edi. El ishindegi qylmys, barymtanyń kóbeıýi, eldi nadandyq jaılaýy osy qazaq pen qalmaq soǵysynyń keseli ekenin qazaqtyń úlken mádenıettanýshysy T.Ásemqulov «Ashtyq jáne soǵys» atty maqalasynda dáleldep jazady. Endigi kezekte zar zaman aqyndary Dýlat, Murat, Shortanbaılardyń «zaman aqyr ornady» dep jyrlaýy, Abaıdyń qazaqty synǵa alýy bári de qalmaqpen bolǵan soǵystyń zardabynan týyndaǵan HÚIII-HIH ǵasyrlardaǵy qazaqtyń ómirine engen áleýmettik ózgeristerdiń, halyqtyń minez-qulqy men dúnıetanymynyń ózgerýi sebepti bolatyn. Onyń ústine orys otarshyldyǵymen kelgen qyrym, tatardyń dúmshe moldalary ózi tozǵan eldi dúbáraǵa aınaldyrdy. Osy jaǵdaıatty kózimen kórip ósken Sh.Ýálıhanovtyń eńbekterinde «fanatık tatarlar» dep ashy synǵa alyp, Islamǵa «ógeılik» tanytýy sol kezdegi tarıhı jaǵdaıatpen tikeleı baılanysty boldy (Sh. Ýálıhanov. Maqalalary men hattary. – Almaty: «Qazaqtyń birikken memleket baspasy», 1949, 18-bet).
Al osy qazaq qoǵamy úshin úlken zardap ákelip, ósip-órkendeýimizge keri áserin tıgizgen qalmaqpen bolǵan soǵys, tek jer úshin ǵana emes, din úshin de bolǵandyǵyn búgingi jaryqqa shyqqan arhıv materıaldary aıǵaqtaıdy. Orys arhıv dereketerinen tabylǵan materıalda qazaq pen qalmaqtyń dinı tanymy men senimi bólek eldiń arasynda janjaldyń týyndaýy osy din úshin ekendigin kóremiz. «Stolnık ı voevoda sprashıval po prıchıne doprosnyh recheı tobolskıh kazakov Kostkı Klıýsova s tovaryshı kalmytskıh poslantsev o Kazache Orde: Kakıe onı very ı za chto ýchınılas z Býshýhy hanom ssora, ı davno l? Poslantsy govarılı: Nazat tomý let z 10. Veramı de onı, kalmytskoı Býshýhty han ı Kazachıa orda, razny: Boshýhty han de ıh s kalmykı ı s ınymı Ordy verýet v Dalaı lamý, a kazachıa de Orda verýet osoblıvo po krymsı v mahmeta, obrezyvıýtsıa po býsýrmenskıı. I posylal de Býshýhty han v Kazachıý Ordý, chtob onı sedınachılıs ı verovalı s nım, kalmytskım Býshýhty hanom, ı s ynymı Ordy v odnogo Dalaı ıh lamý. (Kýrsıvpen belgilegen biz D.I.) Ottogo de s nımı ýchınılas ı ssora, potomý chto onı ne pohotelı po kalmytskı v Dalaı lamý verovat. I za to de ý nıh bylı boı velıkıe, mnogıe de ıh gorody Býshýhty han ıh rozorıl...» (Istorııa Kazahstana v rýsskıh ıstıchnıkah HVI-HH vekov, I tom. – Almaty: «Daık-Press», 2005, 396 bet). Keltirilgen arhıv dereginen qazaq-qalmaq soǵysynyń bastalýy dinı kózqarastyń qaıshylyǵynan ekendigi taıǵa tańba basqandaı kórinip tur. Ata-babamyz Muhammed (s.ǵ.s.) ákelgen dindi ustanatyny, ózge senimdi qabyl etpegendigi orys arhıvindegi derek kórsetip otyr. Bir qudaıǵa senip, Islamdy ómirlik ustanymy etken babalar qandy soǵysty bastan keshse de, Dalaı lama ustanatyn dindi qabyl etpedi. Eki alyp eldiń tarıhı teke tiresi, tanymy men dini bólek eki el mádenıetiniń qaqtyǵysy týra eki ǵasyrdan astam ýaqytqa sozyldy. Nátıjesi qazaq halqynyń jeńisimen aıaqtaldy. Ata-babamyz osy qandy soǵysta óziniń jeri men senimin ǵana saqtap qalǵan joq, sonymen qatar Orta Azııadaǵy Buqara, Samarqand t.b. iri dinı qalalardyń ortasyna qalqan bolyp, ondaǵy dinı ilim men rýhanı mádenıettiń úzilmeýine birden-bir jaǵdaı jasady. El ishinde ǵylym-bilimniń damýy tejelse de, rýhanı ımmýnıtetimiz álsirese de, eń bastysy halyq óziniń burynǵy júrip ótken jolynan bas tartqan joq. Jalpy jurttyń ustanǵan dininiń dińgegi birshama solqyldasa da, halyqtyń uıytqysy bola bilgen ıshan, qoja, halfe, datqalar ol kezde de bar bolatyn.
Qazaqty máńgúrttendirý: din men dástúrge baǵyttalǵan kúres
Qazaq-qalmaq soǵysynan keıin jurtymyz patshalyq Reseıdiń quramyna qosylyp, óz táýelsizdiginen aıryldy. Mine osy tusta, el ishindegi áleýmettik, rýhanı, dinı ózgeristerdi otarshyl eldiń mıssıonerleri tıimdi paıdalana bildi. Qazaqtyń ustanǵan dinin tamyrymen qurtyp, halyqty shoqyndyrý úshin de áreketter jasady. Ol týraly ǵalym M.Myrzahmetov «Qazaq qalaı orystandyryldy?» atty eńbeginde jazdy.
Qazaqty dininen túbegeıli aıyrý degen sóz, halyqtyń ózindik «meninen» aıyrý, eń aqyry bodan etip, táýeldi qylý bolatyn. Eldiń dinin shamandyqpen, táńirshildikpen baılanystyratyn, bolmasa salt-dástúrden eskiniń qaldyǵyn izdep, «qazaq topyraǵynda taza Islam bolmaǵan» dep keletin jasandy pikirlerdiń negizgi irgetasy osy patshalyq Reseı kezinde qalanyp, Keńestik ateıstik dáýirdegi syńarjaq zertteýler bul máseleniń qoltyǵyna sý búrkip, órshýine dem berdi.
Islam eldi uıytýshy, sanaǵa sáýle túsirýshi, jalpy ult mádenıetiniń ımmýnıteti bolatyn. Osy ımmýnıtetti álsiretý úshin qazaqtyń dini men dástúrin qasaqana burmalaý arqyly el tanymyn Islamnan jat etip kórsetýge baılanysty zertteýler júrgizildi. Qazaq dinin shamandyqpen baılanystyrýda Sh.Ýálıhanovtyń shamandyq, ata-baba arýaqtary týraly jazǵandary negizgi dálel retinde utymdy paıdalanyldy. Al Shoqannyń qazaq halqynyń dini týraly aıtqan ózge de pikirleri ǵylymı qoldanysqa enbedi. Máselen ǵalymnyń qazaqtyń oqyǵyn bilimdileri burynǵy dástúrden (shamandyqtan) erte kezden qol úzgendigi, ondaı teris ádetti kórgen jerden tyıatyndyǵy, sondaı-aq Shoqannyń qazaqtyń ustanǵan dini týraly: «kto ne soderjıt trıdtsatıdnevnýıý ýrazý ı pıatıvremennyı namaz, tot ne ımeet golosa ı ývajenı rodıcheı»; «kırgız-stepnıak v fanatızme nıskolko ne ýstýpaet kakomý-nıbýd stambýlskomý dervıshý» dep jazǵan oı-pikirleri eskerilmegenin tarıhshy ǵalym N.Nurtazına atap ótedi. (N.Nýrtazına. «Narody Týrkestana: problemy Islama, ıntegratsıı, modernızatsıı ı dekolonızatsıı na rýbeje HIH-HH vekov». – Almaty: «Qazaq ýnıversıteti», 2008, 21-bet). Onyń sebebi de túsinikti halyqtyń senimine shirkeý túsirý, eldi dinnen ajyratý edi. Sol úshin Keńes úkimeti kezinde Islamǵa deıingi nanym-senimder indete zerttelip, qazaqtyń dini men dástúrinen shamandyqtyń sarqynshaqtary izdeldi. Otbasylyq turmystaǵy, ádet-ǵurpymyzdaǵy musylmanshylyqqa deıingi nanym-senimderdi zertteý arqyly shynaıy tarıhtyń betin búrkedi. Qazaqtyń jazýshy-ǵalymdary da aqıqatty burmalap, eldiń dinin Islamnan jat etip kórsetýge májbúr boldy. Máselen S.Muqanov «...Qysqasy, qazaqtyń ıslam dinine boılaýyna birtalaı ýaqyt bolǵanymen, joǵaryda aıtylǵandaı, qazaqtyń arasyna ol tamyryn tereń jibere qoıǵan joq» degen pikirdi aıtty. (S. Muqanov. Qazaq qaýymy. – Almaty: «Ana tili», 1995, 49-bet). Qazaq aýyz ádebıetin zerttep, eńbek jazǵan M.Ǵabdýllın de qazaqtyń dinin shamandyqpen baılanystyrdy. (M. Ǵabdýlın. Qazaq halqynyń aýyz ádebıeti. – Almaty: «Mektep», 1974,196). Sonymen qazaqtyń dininen shamandyqtyń qaldyǵyn izdeý ateıstik kezeńde jasalǵan jasandy túsinik. Sebebi eldiń dini taza Islam ekendigi ol kezde de belgili, moıyndalǵan shyndyq edi. Onyń mysalyn Keńes kezindegi jazylǵan eńbekterden de kóremiz: «Shamanstvo v HIH-HH vv. bylo ızvestno daleko ne vsem narodam, prınıavshım ıslam. Ý narodov, jıvýshıh k zapodý ı severo-zapadý ot Sredneı Azıı ı Kazahstana, shamanskıı kýlt ne sohranılsıa. Ýderjavsheesıa v bytý sredneazıatskıh narodov shamanstvo poterpelo ogromnýıý Evolıýtsııý, ıspytyvaıa postoıannoe vozdeıstvıe ıslama... Islam ýnıchtojıl mnogıe prejnıe cherty shamanskogo kýlta». (Islam v SSSR. – Moskva: «Mysl», 1983, 96-bet).
Keńestik ateıstik kezeńde halyqty Islamnan ajyratý úshin qoldanylǵan taǵy bir saıasat ol – eldiń salt-dástúri men ádet-ǵurpynyń tynysyn taryltý boldy. Onyń sebebi san ǵasyrlar boıy halyqtyń ustanǵan dini – Islam eldiń salt-dástúri men nanym-senimin óz eleginen ótkizdi, ádet-ǵuryp dinge beıimdeldi. Dinge tyıym salynǵan Keńestik kezeńniń ózinde Islam dininiń qundylyqtary eldiń ádet-ǵurpy men salt-dástúrlerinde saqtaldy. Sol úshin de dinmen kúresken ateıstik saıasattyń shoqpary eldiń ádet-ǵurpyna da tıgenin kóremiz: «V ýslovııah vostochnyh respýblık v sılý rıada prıchın ıslam zanımaet eshe dostatochno ýstoıchıvye pozıtsıı v semeıno-bytovoı obrıadnostı. Imenno poEtomý borba protıv vrednyh obychaev ı tradıtsıı, osvıashennyh ıslamom, ıavlıaetsıa odnım ız glavnyh napravlenıı v ateıstıcheskoı rabote». (Islam v SSSR. – Moskva: «Mysl», 1983,135-bet). Adamnyń dúnıege kelýinen, baqılyq bolǵanǵa deıingi rásimder, negizinen Islamnyń talaptarymen júzege asty. Azan aıtyp at qoıý, neke qıyp otbasyn qurý, otbasyndaǵy ádep-erejeler, eń aqyry aq kebinge orap arýlap kómýge deıingi dástúr taza dinmen baılanysty edi. Halyqtyń toılaıtyn Oraza aıt, Qurban aıt merekeleri bári de dinı merekeler bolatyn. Mine osyny bilgen jáne halyqty dinnen túbegeıli ajyratý úshin dástúrinen ajyratý kerek dep bilgen ateıstik rejım eldiń ádet-ǵurpyn eskiliktiń qaldyǵy dep synady, tyıym saldy, oıyna kelgenin istedi. Musylman meıramdary kezinde, ateıstik úgit-nasıhat jumystaryn kúsheıtti, gazet betterine dindi qaralaıtyn maqalalardy qardaı boratty. (Islam v SSSR. – Moskva: «Mysl», 1983, 131-bet). Osy musylman meıramdarynyń rólin tómendetip, eldiń sanasynan ysyryp tastaý úshin jasandy merekeler oılap tapty. Bul da dinmen kúresýdiń bir joly bolatyn: «Organızatsııa zdorovogo sotsıalıstıcheskogo byta ıavlıaetsıa takje vajnym sredstvom ateıstıcheskogo vospıtanııa. Samı týrdıashıesıa ýje zamenılı relıgıoznye prazdnıkı novymı, sovetskımı. Stalı obıachnymı bezrelıgıoznye torjestva, svıazannye s rojdenıem rebenka, sovershennoletıem, nachalom trýdovoı deıatelnostı, okonchanıem shkoly, provodamı v Sovetskýıý Armııý, polýchenıem dıploma ı t.d.». (Popýlıarnye lektsıı po ateızmý. – Moskva, 1962, 384-bet).
Sonymen qatar Keńes úkimeti kezindegi dinge qarsy júrgizilgen saıasatty N.Nurtazına «Borba s Islamom» atty eńbeginde jan-jaqty taldap kórsetedi. Tarıhshy-ǵalym osy eńbeginde ateıstik kezeńdegi qujattamalyq derekter men qabyldanǵan qaýly, qararlarǵa súıenip, dinmen bolǵan kúrestiń joldaryna da toqtalady. Moldanyń qatysýymen ótetindikten neke qııýǵa, qaryndy ashyrý densaýlyqqa zııan degen jeleýmen oraza ustaýǵa tyıym salyndy, balanyń qorqyp, jylaıtyndyǵyn syltaý etip, súndetke otyrǵyzýdyń keseli, Qurban aıtta qurbandyq shalýdyń sharýashylyqqa zardaby tıetini aıtyldy. El úshin eń qıyny adamnyń baqıǵa attanýymen qatysty dástúrdi ustaný boldy. Sebebi bul rásim kópshiliktiń qatysýymen ótetindikten, qalalyq jerlerde, partııada jumys jasaıtyn otbasylarda Islam dininiń talaptaryn ustaný múmkin bolmady. Eń aqyry marqumnyń janazasy shyǵarylmaı, aqqa orap, arýlap kómý de el úshin muń boldy. (N.Nýrtazına. Borba s Islamom. – Almaty: «Qazaq ýnıversıteti», 2008,19).
Osyndaı eldi dininen ajyratý úshin júrgizilgen maqsatty saıasattyń nátıjesinde el tarıhı tanymynan, ata dini men burynǵy salt-dástúr, ádet-ǵurpynan qol úzýge májbúr boldy. Qundylyqtar ózgerip, ómirge ózgeniń kózimen qaraıtyn urpaq keldi...
Sondyqtan qazirgi kezdegi eń ózekti máseleniń biri – burynǵy ótken tarıhymyzdy qaıtadan saralap, ortaǵasyrda jazylǵan dúnıelerdi, elimizge qatysty shaǵataı tilindegi eńbekterdi túgendeıtin, tarıhymyzdy shynaıy zertteıtin otanshyl tarıhshy, tilshi, ádebıetshi, dintanýshy mamandardy daıarlaý. Osy rette burynǵy ádebı jádigerler men tarıhı muralardyń jaryqqa shyǵyp jatqany qýantady. Osy rýhanııatymyzǵa qatysty dúnıelerden, arhıv qoınaýynan áli jaryqqa shyqpaǵan mazmundy materıaldardan qazaqtyń orta ǵasyrlyq tarıhy, sonyń ishinde qalmaq soǵysyna deıingi dinı ádebıeti men ǵalymdary, qala oryndary, medreseleri, hanakalary aldaǵy ýaqytta zerttelip, óziniń ádil baǵasyn alady degen senimdemiz.
Túıin:
Qazaq eli úlken tarıhı kezeńderdi basynan keshirdi. Islam dininiń órkendeýine ólsheýsiz úles qosqan halyq, eń aqyry óz dini men dástúrine kúmándana qaraıtyn kezderge de jetti. Aýzy qısaımaı «Túrkistandy – shirikstan» dep jyrlaıtyn, jelge qarsy túkiretinder de paıda boldy. Munyń bári tarıhı sananyń úzilýinen, óz dini men dástúrin tereń bilmeýinen týyndap otyr. Qalaı bolǵanda da, dinimiz ben dástúrimizdi bekem ustanyp, ata-babalarymyzdyń jasaǵan uly isterine qurmetpen qaraıyq, aǵaıyn!
Darhan IGIBAIULY
