IHSAN ILIMI (Jıyrma tórtinshi kún)

13 naýryz

Jıyrma tórtinshi kún

IHSAN ILIMI

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ، أَمَّا بَعْدُ

Jaratqan Alla Taǵalaǵa sansyz madaq, ardaqty Paıǵambarymyz Muhammed Mustafaǵa kóptegen salaýat pen sálem joldaımyz.

Asa raqymdy, erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn.

 

Ihsan – pendeniń ımanyn bekemdep, qulshylyqqa degen qulshynysyn arttyratyn, adamgershilikke tán ıgi qasıetterdi kemeldendire túsetin rýhanı ilim. Qudireti kúshti Alla Taǵala Quran Kárimde erekshe mán bergen qundylyqtyń biregeıi de osy – ıhsan ilimi. Alla Taǵala qasıetti Qurannyń «Nahl» súresi, 90-aıatynda:

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُون

«Negizinde Alla ádildikti, ıgilikti (ıhsandy) jáne aǵaıynǵa qaraılasýdy buıyrady. Sondaı-aq arsyzdyqtan, jamandyqtan jáne zorlyq-zombylyqtan tyıady. Túsinersińder dep senderge (osylaısha) nasıhat beredi», – dep aıtqan.

«Ihsan» sóziniń tildik maǵynasy «jaqsylyq», «ıgilik» degen uǵymdy bildirse, sharıǵattaǵy maǵynasy bir isti qolǵa alǵanda ony «eń ádemi, eń kemel túrde jasaý» degendi bildiredi.

Ihsan – adam júregin túrli rýhanı dertterden tazartyp, sol arqyly minez qulqyn kórkemdep, árbir izgi amalyn kemeldikke jetkizetin ilim.

Abaı Hakimniń de óz shyǵarmashylyǵyna arqaý bolǵan júrek amaldary, onyń dertteri, adamnyń kemel de tolyq adam bolýy úshin qajetti sıpattar taqyryp bolǵan. Mysaly, Hakim óziniń on jetinshi qara sózinde: «Qaırat, aqyl, júrek úsheýi ónerlerin aıtysyp, talasyp kelip, ǵylymǵa júginipti», – dep bastaıdy. Sonda júrek:  «Men – adamnyń denesiniń patshasymyn, qan menen taraıdy, jan mende meken qylady, mensiz tirlik joq. Jumsaq tósekte, jyly úıde tamaǵy toq jatqan kisige tóseksiz kedeıdiń, tońyp júrgen kıimsizdiń, tamaqsyz ashtyń kúı-jáıi qandaı bolyp jatyr eken dep oılatyp, janyn ashytyp, uıqysyn ashyltyp, tóseginde dóńbekshitetuǵyn – men. Úlkennen uıat saqtap, kishige raqym qyldyratuǵyn – men, biraq meni taza saqtaı almaıdy, aqyrynda qor bolady. Men taza bolsam, adam balasyn alalamaımyn: jaqsylyqqa eljirep erıtuǵyn – men, jamanshylyqtan jırenip týlap ketetuǵyn – men, ádilet, nysap, uıat, raqym, meıirbanshylyq deıtuǵyn nárselerdiń bári menen shyǵady, mensiz osylardyń kórgen kúni ne? Osy ekeýi maǵan qalaı talasady?» – depti», – deıdi. Osyny tyńdap bolyp aqyl: «Úsheýiń ala bolsań, men júrekti jaqtadym. Qudaıshylyq sonda, qalpyńdy taza saqta, Qudaı Taǵala qalpyńa árdaıym qaraıdy dep  kitaptyń aıtqany osy, – depti», – dep, júrektiń adamnyń rýhanı tárbıesindegi ornyn osyndaı ǵıbratty mysal arqyly jetkizgen.

Taǵy óleńinde Hakim Abaı «Bes asyl iste» naǵyz adam bolý úshin bes nársege asyq bolý kerektigin aıtsa, «Bes dushpanda»:

Adam bolam deseńiz,

Oǵan qaıǵy jeseńiz.

Ósek, ótirik, maqtanshaq,

Erinshek, beker mal shashpaq

– Bes dushpanyń, bilseńiz... – dep adam boıyndaǵy jaǵymsyz qasıetterdi synǵa alady. Osy bes dushpan dep atalǵan, sıpattardyń qaısybirin alsaq ta dinimizde tyıym etilgen, musylman adam úshin saqtanýy qajet is.

Júnáıd Baǵdadı (Alla ony raqymyna alsyn): «Shynaıy ıhsan jolyndaǵy adam dep, júregin Alla Taǵaladan ózgeden tazartqan adamdy aıtamyz», – degen.

Sondyqtan Ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn):

 

 

«Ihsan degenimiz Allany kórip turǵanyńdaı qulshylyq etýiń, sen Allany kóre almasań da Ol meni kórip tur degen sezimde bolýyń», – degen.

Ihsandy jaı ǵana dinı mindetti oryndaý dep túsinbeý kerek, musylman adam árbir qulshylyǵyn júrekpen sezinip, shynaıy yqylaspen atqarýy tıis.

Islam iliminde ıhsan úsh negizdiń biri retinde sanalady, olar: ıman (senim), ıslam (amal), ıhsan (shynaıylyq). Eger ıman júrektegi senim bolsa, ıslam – sol senimdi is-áreketpen dáleldeý degen sóz. Al ıhsan sol amaldardy eń kórkem túrde, eń taza nıetpen oryndaýdy bildiredi. Iaǵnı adam namaz oqysa, ony jaı paryz bolǵany úshin ǵana emes, Allanyń aldynda turǵanyn sezinip oqý; bireýge kómektesse, maqtaý úshin emes, shynaıy meıirimmen kómektesý mine, bul ıhsanǵa jatady.

Qoryta aıtqanda, ıhsandy túsinýdiń qarapaıym jolyn ony «ar-ujdannyń bıik deńgeıi» dep qarastyrý kerek. Adam jalǵyz qalǵanda da adal bolsa, eshkim kórmese de ádildik tanytsa, ol naǵyz ıhsanǵa jatady. Bul uǵym tek qulshylyqta emes, kúndelikti ómirde de kórinýi tıis. Mysaly, ata-anaǵa qurmet, kórshige jaqsylyq, árbir tapsyrylǵan jumysty sapaly oryndaý, osynyń bári – ıhsannyń kórinisi.

Sondyqtan ıhsan – adamnyń ishki dúnıesin tazartýǵa, árbir isti kórkem túrde atqarýǵa shaqyratyn rýhanı ilim. Ol adamdy jaýapkershilikke, yqylasqa jáne shynaıylyqqa tárbıeleıdi. Ihsandy túsiný ózińdi árdaıym Jaratýshynyń nazarynda seziný arqyly ómir súrýdi úırený degen sóz.

Iaǵnı, qulshylyqta ózińdi Allany kórip turǵandaı seziný. Qulshylyqqa bar yntańmen berilý, amaldy shynaıy yqylaspen atqarý, árbir isti eń kórkem, eń kemel túrde oryndaýǵa tyrysý. Óıtkeni múmin adam amalyn Allanyń quzyrynda turǵandaı sezinip jasasa, ol isine salǵyrt qaramaıdy, qaıta ony tolyq ári minsiz oryndaýǵa umtylady. Al eger sen Ony kórmeseń, rasynda, Ol seni kóredi. Iaǵnı, Allanyń seni baqylap turǵanyn, seniń jaǵdaıyńdy bilip, árbir qımylyńdy kórip turǵanyn júrekpen seziný. Sonda isimizdi túzetýge, ony kórkem oryndaýǵa erekshe kúsh salamyz. Sebebi árdaıym Allanyń nazarynda ekendigimizdi sezemiz.

Demek, adam eki haldiń birinde bolady:

Birinshisi – Allany kórip turǵandaı qulshylyq etý. Bul – eń joǵary ári eń ulyq dáreje. Bul – «mýsháhada» (rýhanı kórý, júrekpen seziný) dárejesi.

Ekinshisi – Allanyń seni kórip turǵanyna nyq senip, sony únemi eske alyp amal etý. Iaǵnı, sen árdaıym Allanyń quzyryndasyń, Onyń kórýinde ári estýindesiń. Osy sezim júrekke ornyqsa, adam árbir isin eń jaqsy túrde oryndaýǵa tyrysady. Óıtkeni ol Rabbysy onyń árbir isin kórip, ornyn da, nıetin de biletinin tereń sezinedi.

Alla Taǵala bizdiń de júregimizdi óziniń dinine bekem etip, izgilikke tolǵan, tánimizdi jaqsylyqqa baǵyttaıtyn ıhsanǵa bekem bolýdy násip etsin!

 ​