OSMAN IMPERIIaSYNYŃ TALǴAMPAZ MÁDENIETIN KÓRSETETIN 15 SÁTI
1.Jańa qala salǵan kezinde Osman túrikteri aldymen meshit soǵatyn, sosyn onyń aınalasyna sheńber túrinde úıler men basqa da ǵımarattar soǵýmen bolǵan.
2.Eger bir úıdiń terezesiniń aldynda sary tústi gúl turatyn bolsa, ol bul úıde naýqas kisi bar degen eskertý. “Ýa saýdagerler men basqa da adamdar, qala qonaqtary, aýrý kisini mazalamas úshin daýystaryńyzdy báseńdetip, shý shyǵarýshy bolmańyzdar,”-degen sóz. Eger tereze aldynda qyzyl tústi gúl tursa, bul úıde jas qyz turady degen eskertý. Úı mańynan ótip bara jatqan er azamattar bul úıdiń janynan ótip bara jatqanyńyzda qalaı bolsa solaı, dóreki sóılep, úıdegi boıjetken qyzymdy uıaltpańyzdar,-degendi bildirgen.
3.“Jaryqty jaǵý” etistiginiń teris maǵynasy bolǵandyqtan, ol sózdi aıtý uıat sanalǵan, sondyqtan ol sózdiń ornyna “Jaryqty oıat” dep aıtatyn bolǵan.
4.Sondaı-aq, uıyqtar aldynda “Shamdy sóndir” degen sózdi de aıtpaǵan, sebebi “sóndirý” sóziniń maǵynasy da teris assotsııasy týdyrýy múmkin bolǵandyqtan, onyń ornyna “shamdy tynyshtaldyr” dep aıtatyn bolǵan.
5.Esik tutqalaryna “Ia Fattah”,-dep jazyp qoıatyn, maǵynasy -”O Alla, esikterdi ashýshy”. Bul Alla Taǵala barlyq esikter men qaqpalardy ashyp, qıyndyq ataýlyny joıýshy ekendigin eskertý edi. Jumysynan úıine sharshap kelgen adam bul jazýdy oqyǵan kezinde myna jazýdy oqyp, kóńili birden tynyshtalatyn.
6.Úıdiń qabyrǵalarynda “Ia Máalıkýl Múlik”, ıaǵnı “Alla barlyq nárseniń Iesi” degen jazýlar bolatyn. Bul úıdiń ıesi Jaratýshy Táńirine “Men Seniń qulyńmyn, barlyq nárseniń Iesi Ózińsiń, eshteńe meniki emes,”-degen ısharasy edi.
(Abaı atamyz bir syr sózinde:
“Adam ǵapyl dúnıeni dep meniki,
Meniki dep júrgeniniń bári Onyki.”-degeni sekildi.
7.Úıine kelgen qonaǵynyń aıaq kıimin úı esi bosaǵaǵa jaqyn, tumsyǵyn esikke qaratyp qoıyp qoıatyn, onyń maǵynasy: “Qonaq bop kelgenińizge rızamyz, taǵy da kelip tursańyz qýanyshpen kútip alamyz!”-degendi bildiredi.
8.Úıine kelgen qonaǵyna sháımen birge sý da beretin bolǵan. Eger kelgen qonaq ash bolatyn bolsa, ol aldymen sý ishetin bolǵan, al eger toq bolsa tek kofe ishedi eken. Qonaq sý ishken kezde ymyrasy túsinikti bolyp úı egesi as daıyndaýǵa kirisetin bolǵan.
9.Esik ne qaqpa syrtyndaǵy temir saqına qońyraý sekildi bolǵan. Osmanı ımperııasy kezinde esik aldynda qos saqına turady eken, birinshisi úlken, arystannyń basy beınesinde, ony soqqan kezde jýan daýys shyǵady, sol shyqqan daýysyna qaraı ony qarsy alýǵa úı ıesi shyǵady, al ekinshisi shaǵyn ǵana, ony ádette názik, daýysy da álsiz, jińishke, ol shyqqan daýysynan aq belgili bolǵan soń, kútip alýǵa, áıel nemese qyzy shyǵatyn bolǵan. Sharıǵat zańdary boıynsha erkekter bóten áıeldermen múmkindigi bolmasa osy ádetpen aralaspaǵan.
10.Alaaddın Shelebı basqa adamdarǵa sý usynýdy bylaı sıpattaıdy: “Sý usynýshy sýdy alysta turyp, nemese bıikte turyp usynbaǵan. Sýdy tógip almaý úshin ydysty eki qolymen ustap turýy kerek. Ádette sý quıylǵan ydysty oń qolmen alyp, aldymen “Bismillásin” aıtýy kerek, sosyn sýdy birden tóńkere salmaı, asyqpaı, syzdyqtatyp ishkeni jón. Aýyzdy birden sýǵa toltyryp baryp jutý júrekke zııan. Sý usynǵan kisi, sts ishken adam ydysty qaıtaryp bergen soń oǵan densaýlyq tilep, jaqsylyq tileýi kerek, sonda sý ishken kisi dem alyp ap, oǵan jaýap qatady.
11.Bazarǵa bara jatqanda, nemese odan qaıtyp kele jatqan jastar, jasy úlken kisilerge qurmet kórsetip, olardan ozbaǵan. Tek, eger sol qarııa kisiler oǵan qarap: “Balam ozyp kete ber, men asyqpaı jáı júremin,”-dep ruqsat bermese.
12.Eshkim, tipti kishkentaı balalarǵa sheıin túregep turyp, nemese júrip bara jatyp, tamaq ishpegen. Olar as isher aldynda mindetti túrde qoldaryn jýyp, dastarhan basyna birge jaıǵasqan, sosyn eshýaqytta úlken kisilerden buryn dastarhanǵa qolyn sozýshy bolmaǵan. Atasy nemese ájesi tamaq isher aldynda daýystap Bismillásin aıtqan, sonysymen tamaq ishetin adamdardyń bárine aldymen Qudaıdy esine alýy kerek ekenin eskertken. Tamaq iship bolǵan soń “Fatıha” súresin oqıtyn bolǵan.
13.Eger aýlalarynda bir kisi dúnıeden ótken bolsa, olar mindetti túrde bir apta, ne on kúndeı ol úıge tamaq aparyp beretin bolǵan. Qaıǵyly kisilerdiń kózinshe eshkim kúlmeıtin bolǵan. Kórshileri osy ýaqytqa toı belgilep qoıǵan bolsa, odan bas tartatyn. Osy áreketterimen olar kórshisiniń qaıǵysyna ortaqtasatynyn bildirgen.
14.Ramazan aıynda dúken ataýlynyń bári kúndiz jabylatyn.
15.Arnaı qamqorlyq qorlary uıymdastyrylatyn,olar tek adam balasyna ǵana emes, janýarlarǵa da kómektesetin. Tipti ushatyn qustardyń ózine kómek kórsetetin qor bolǵan, olar aýyryp, nemes zaqymdanyp, usha almaı qalǵan qustardy emdep, jazatyn bolǵan. Ol qor qysta qustarǵa jem shashyp turýmen aınalysqan.
Nomads of the Great Steppe
aýdarǵan Júrsin Kárim
