ÁIEL ÁÝRETINIŃ TOLYQ TÚSINIGI MEN ÚKIMDERI
Islam quqyq fılosofııasyndaǵy áıel áýreti túsinigi – bul tek kıim úlgisimen shektelmeıtin, jeke tulǵanyń ar-namysyn qorǵaýǵa, qoǵamdyq Etıkany qalyptastyrýǵa jáne rýhanı tazalyqty saqtaýǵa baǵyttalǵan keshendi sharıǵı normalar jıyntyǵy. «Áýret» kategorııasy adamnyń áleýmettik ózara is-qımylyndaǵy moraldyq shekaralardy aıqyndaıtyn quqyqtyq ınstıtýt retinde qarastyrylady. Sharıǵattyń irgeli qaǵıdalary boıynsha, áıel adamnyń bógde erler aldyndaǵy áýretiniń shekarasy – onyń beti, eki alaqany jáne Hanafı mázhabynyń basym pikirine sáıkes, praktıkalyq qajettilikke, ıaǵnı kúndelikti tirshiliktegi qozǵalys pen eńbek etý úderisine baılanysty eki aıaǵynyń basynan basqa búkil denesi. Bul normatıvtik talaptar Quran Kárimniń «Nur» jáne «Ahzab» súrelerindegi aıattarmen, sondaı-aq Muhammed paıǵambardyń (s.ǵ.s.) súnnetindegi kontseptýaldy nusqaýlarmen bekitilgen. Mundaǵy basty áleýmettik maqsat – áıel zatyn taýarlyq nemese tek Estetıkalyq obekt retinde qaraýdan saqtaý jáne onyń qoǵamdaǵy mártebesin ıntellektýaldyq ári rýhanı deńgeıde aıqyndaý. Kıim úlgisine qatysty qoıylatyn talaptar da qatań ǵylymı júıelilikke ıe: matanyń dene túsin kórsetpeıtindeı tyǵyzdyǵy, dene músinin aıqyndamaıtyndaı keńdigi jáne genderlik aıyrmashylyqty saqtaý maqsatynda erler kıimine uqsamaýy sııaqty ólshemder áıeldiń jeke basynyń qaýipsizdigi men qoǵamdyq moraldyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi. Bul rette kıimniń maqsaty – tulǵany áleýmettik ortadan oqshaýlaý emes, kerisinshe, onyń qoǵamdyq keńistiktegi qadir-qasıetin asqaqtatý jáne tulǵalyq bolmysyn qorǵaý. Sonymen qatar, fıqh iliminde áýret uǵymy kontekstke baılanysty ózgerip otyratyn dınamıkalyq sıpatqa ıe; máselen, jaqyn týystar (mahramdar) arasyndaǵy áýret shekarasynyń jeńildetilýi otbasylyq ınstıtýttaǵy senim men shynaıylyqty nyǵaıtýǵa negizdelgen. Mundaı satyly júıe áıel adamǵa turmystyq qolaılylyq syılaı otyryp, onyń bóten nazardan tys qalý quqyǵyn zańdastyrady. Bul quqyqtyq normalardyń astarynda tek dinı paryz ǵana emes, sonymen qatar Estetıkalyq talǵam men rýhanı tejelýdiń tereń úılesimi jatyr. Islamdyq antropologııada naǵyz azattyq – tánniń ashyqtyǵynda emes, onyń Jaratýshy aldyndaǵy jaýapkershiligi men ishki mádenıetiniń tereńdiginde dep tanylady. Osy turǵydan alǵanda, áýretti jabý – bul áıel adamnyń óz denesine ıelik etý quqyǵynyń kórinisi jáne ony syrtqy agressıvti vızýaldy ortadan qorǵaıtyn rýhanı saýyt. Qazirgi sotsıologııalyq turǵydan qarasaq, áýret úkimderi áıel adamnyń qoǵamdaǵy beınesin onyń fızıkalyq parametrlerinen ajyratyp, onyń kásibı biliktiligi men adamı qundylyqtaryn birinshi orynǵa shyǵarýǵa yqpal etedi. Bul – obektıvızatsııaǵa, ıaǵnı adamdy zat retinde qabyldaýǵa qarsy turatyn mańyzdy mádenı tosqaýyl.
Túıindeı aıtqanda, Islamdaǵy áýret máselesi – shekteýshi qural emes, kerisinshe, áıel adamnyń rýhanı derbestigin saqtaýdyń jáne onyń fızıkalyq bolmysyn artyq kózderden panalatýdyń órkenıettik úlgisi. Bul ustanym adam boıyndaǵy ishki ar-uıat sezimi men syrtqy beıneniń ózara úndesýin qamtamasyz etip, áleýmettik tepe-teńdik pen izgi qoǵamnyń irgetasyn qalaıdy. Áýrettiń saqtalýy – áıel zatynyń tek ózine ǵana tán asyl qasıetterin jat kózden tasada ustaý arqyly onyń tulǵalyq qunyn arttyratyn mańyzdy mádenı-rýhanı faktor. Osylaısha, áýret úkimderi jeke adamnyń bostandyǵy men qoǵamdyq jaýapkershilik arasyndaǵy úılesimdiliktiń ozyq úlgisi bolyp tabylady.
Anelıa ILIIaSOVA, teolog-maman
Kazislam.kz
