QALPE ATAǴYNYŃ ǴYLYMI NEGIZI JÁNE TARIHI MAŃYZY

Qalpe ataǵy – qazaq halqynyń rýhanı-dinı ómirinde mańyzdy oryn alǵan dinı tulǵa ataýy. Ol sopylyq ilim men ıslam mádenıetiniń qazaq qoǵamyna beıimdelýine tikeleı baılanysty qalyptasqan. Bul ataq kóbinese belgili bir sopylyq mektepke (tarıqatqa) tıesili dinı jetekshiler men shákirtterge berilgen.

Qalpe ataǵynyń Etımologııasy

“Qalpe” sózi arab tilindegi “halıfa” (arabsha خليفة‎ – orynbasar, murager) sózinen shyqqan. Islamdyq termınologııada bul sóz dinı basshynyń nemese ustazdyń izbasaryn bildiredi.

“Halıfa” termıni Orta Azııada, onyń ishinde qazaq dalasynda, dinı jetekshilerdiń ornyn basatyn tulǵalardy ataý úshin beıimdelip qoldanylǵan.

Bul ataq kóbinese belgili bir rýhanı ustazdyń (sheıhtiń, pirdiń) shákirtterine berilgen jáne olar sol ustazdyń ilimin halyqqa jetkizýshi bolǵan.

Qalpelerdiń qazaq qoǵamyndaǵy róli

Qalpeler sopylyq ilimniń taratýshysy retinde keńinen tanyldy. Olar Naqshı Bandı tarıqatynyń, nemese Qoja Ahmet Iassaýıdiń ilimine negizdelgen Iassaýııa tarıqatynyń ókilderi boldy.

Qoja Ahmet Iasaýıdiń Dıýanı Hıkmet eńbegi qazaq dalasyndaǵy sopylyq dástúrdiń negizi bolyp sanalady. Qalpeler osy ilimdi nasıhattap, zikir, rýhanı tárbıe arqyly halyqty ıslam qundylyqtaryna tárbıeledi.

Tarıhshy Nasyrovtyń zertteýlerinde qalpelerdiń sheıhterden keıingi rýhanı jetekshi retindegi róli kórsetiledi.

Dinı-aǵartýshylyq qyzmetteri

Qalpeler Quran oqytý, sharıǵat zańdaryn túsindirý jáne ıslamdyq dástúrlerdi halyqqa jetkizý sııaqty dinı-aǵartýshylyq jumystarmen aınalysty.

Mysaly, Muqanovtyń zertteýinde; XIX ǵasyrda Túrkistan jáne Syr óńirlerinde qalpeler jergilikti halyqqa ıslam negizderin úıretetin medreseler ashqany kórsetiledi.

Rýhanı jetekshilikteri

Qalpeler halyq arasynda joǵary bedelge ıe bolyp, dinı máseleler boıynsha keńes berip, jerleý rásimderin, duǵalardy jáne zikir rásimderin oryndaǵan.

Bul ról qazaq qoǵamyndaǵy qalpelerdi moldalar men ahýndardan erekshelendiredi, óıtkeni olar sopylyqtyń rýhanı-mıstıkalyq jaǵyna kóbirek kóńil bóldi.

Qalpeler qyzmetiniń erekshelikteri

Sheıhke (pirge) jaqyn bolý:

Qalpeler sopylyq ordenderde (tarıqattarda) sheıhterdiń senimdi kómekshileri bolyp, olardyń rýhanı ilimderin jalǵastyrdy.

Halyqqa jaqyn bolý:

Qalpeler aýyldyq jerlerde jumys istep, dinı bilimnen alys adamdarmen baılanys ornatty. Bul olardy halyqtyń ómirimen tyǵyz baılanysty etti.

Sopylyq tárbıeni nasıhattaý:

Qalpeler zikir jáne rýhanı tárbıe arqyly adamdardyń Allaǵa jaqyndaýyna kómektesken.

Qalpelerdiń tarıhı kezeńderi

Kókebaevtiń zertteýinde: Orta Azııaǵa ıslamnyń VIII ǵasyrda taralýy nátıjesinde sopylyq mektepter paıda boldy. Qalpe ataǵynyń túp-tamyry osy kezeńge, sopylyq ordenderdiń qalyptasýyna baılanysty.

Hazret Ahmet Iassaýı (XII ǵasyr) bastaǵan Iassaýııa tarıqaty qalpeler qyzmetiniń negizin qalady. Bul tarıqattyń ókilderi qazaq dalasyna taralyp, qalpeler arqyly halyqqa jetti.

Qazaq handyǵy kezinde de qalpeler dinı jetekshi retinde tanylyp, qoǵamdaǵy rýhanı turaqtylyqty saqtaýǵa, ıslam qundylyqtaryn nyǵaıtýǵa yqpal etti.

Bul kezeńde qalpeler kóbinese halyqqa jaqyn bolyp, ıslamnyń jergilikti dástúrlermen úılesýine kómektesti.

XIX ǵasyrdaǵy qalpelerdiń qyzmeti

Bul kezeń qalpelerdiń belsendiligimen erekshelenedi. Olar sopylyqty ǵana emes, dinı-aǵartýshylyq qyzmetti de keńinen júrgizdi. Túrkistan, Syrdarııa, Jetisý óńirlerinde qalpeler ıslam bilimin nasıhattap, medreseler ashty.

XX ǵasyrda keńes úkimeti qalpeler qyzmetine shekteý qoıǵanymen, olar jasyryn túrde dinı bilim berip, ıslamnyń rýhanı dástúrlerin saqtap qaldy.

Qorytyndylaı kele, qalpe ataǵy – qazaq qoǵamyndaǵy rýhanı tárbıeniń, sopylyq dástúrdiń jáne dinı-aǵartýshylyq qyzmettiń kórinisi. Olar ıslamnyń mıstıkalyq qyryn nasıhattap, halyq arasynda rýhanı turaqtylyq pen tárbıe berý arqyly erekshe ról atqardy.

 

Paıdalanylǵan ádebıetter:

1. Bartold V.V. “Shyǵarmalar. II tom. 1 bólim. Orta Azııadaǵy ıslam tarıhy”. – Máskeý: Shyǵys ádebıeti, 1963.

2. Muqanov M. “Islamnyń qazaq mádenıetindegi orny”. – Almaty: Ǵylym, 1998.

3. Kókebaev M. “Islam jáne qazaq mádenıeti”. – Almaty: Dáýir, 2002.

4. Nasyrov H. “Orta Azııadaǵy sopylyq ilim jáne onyń qazaq dalasyndaǵy yqpaly”. – Samarqand, 2007.

5. Ahmetov Q. “Qoja Ahmet Iasaýı jáne onyń sopylyq ilimi”. – Túrkistan, 2015.

Temýr AMANQUL