TILIŃE IE, SÓZIŃE ABAI BOL!
Alla Taǵala jumyr basty pendesine til men aqyl berip ózge maqulyqtardan artyq qyldy. Sondaı-aq árbir dene múshemizdi kórkemdikpen jaratyp, ony amanat etti. Sonyń biri til.
Tilimizben talaı dúnıeniń basyn qaıyra alamyz. Sózdiń eń asyly Allanyńki bolsa, al urymtaly-oryndy aıtylǵany bolar. Ata-babalarymyz asqan aqyl, shuraıly tilmen soǵyssyz-aq talaı daýdy utqyr sheship, talaı jaýdyń betin qaıtarǵan emes pe?
Sondaı-aq keri qaıtara almaıtyn bir-aq nárse bar. Ol-aýyzdan shyqqan sóz. Kóńil-kúıge qaraı astasyp, sóz de sondaı ne ashy ne tátti bolyp shyǵady. Muny halyq danalyǵy "Bal tamǵan tilden ý da tamar" dep túıedi.
Pendeniń júregi qazanda qaınaǵan et sekildi aýnap, turaqty turmaıtyny belgili. Sol sebepti halqymyz adamnyń tilin júreginiń shómishine balaǵan. Qazannan ne ilseń, shómishke sol túsedi. Iaǵnı dertti júrekten kesirli aýyz qalyptasady. Al "kesirli aýyzdan kesapatty sóz shyǵady", Adam kóńili azady, tilinen jazady", "Basqa pále tilden", "Ańdamaı sóılegen aýyrmaı óledi", "Az sóz-altyn"-degen sekildi.
Aıtylǵan sóz, atylǵan oqpen birdeı. Adamdy óltirmese de, jan dúnıesin qulazytady. Mundaı aýyr sózder aýada erip ketpeıdi. Ol adamnyń amal dápterine tizbektelip jazyla beredi eken. Bul jóninde Alla Taǵala quranda bylaı deıdi "Onyń ońynan da, solynan da eki baıqaýshy otyrady. Aýzyńnan bir-aq sóz shyǵarsa-aq aldyńda ańdýshy daıyn". (Kaf.17-18 aıat)
Ókinishke oraı búginde ósek aıtpaıtyn, bireýdiń syrtynan ǵaıbat sóılemeıtin aýyz kem de kem bolar. Keıde pendeshilikke salynyp, eki-úsh áıel bas qosyp qalsa ósek aıtatyny bolady. Al, qý basynyń qamy úshin jalǵan aıtyp, onysyn óner sanaıtyndar jetip artylady. Tipti ózgeniń kem-ketigin túgendep, bar-joǵyn aıtyp tilge tıek etý de qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan. Osy oraıda ósek pen ǵaıbattyń aıyrmashylyǵy bar.
Ósek (námımá)-bir kisiniń jaǵdaıyn, ekinshi adamǵa jaman maqsatta aıtý. Al ǵaıbat-kisi syrtynan qajet bolmasa da onyń kemshiligin aıtý. Munyń ekeýi de úlken kúnáǵa jatady.
Máselen myna tómendegi jaǵdaılar ǵaıbatqa ıtermeleıdi eken.
1) Taqýalyqtyń joqtyǵy
2) Kórealmaýshylyq, qyzǵanshaqtyq
3) Ózin basqalardan joǵary sanap, ózgeni kemsitý
4) Ashýyn basý úshin bolǵan jaǵdaıdy basqa bireýge aıtý.
5) Kelemejdeý, jaǵympazdaný
6) Ózgeni aıaǵansymaq bolyp, onyń basyna túsken jaǵdaıdy sóz etý.
7) Alla úshin jekkórgen bolý.
Sondaı aq orynsyz qaljyń da ǵaıbat bolyp sanalady eken.
Muhammed Paıǵambarymyz (s.ǵ.s) tildiń qateri jaıynda jáne tilge ıe bolý kerek ekendigi jóninde kóptegen hadıs shárıfteri jetken. Mysaly: "Adam balasynyń eń kóp qateligi tilinde" Hadıs (Hatyıb rıýaıat etilgen Satıh), "Meniń úmmetimniń eń jamany bos sóz sóıleıtin myljyńdar, kóp maqtanyp sóıleıtin maqtanshaqtar jáne pańdanyp sóıleýshiler" Hadıs (Sahıh Buharı) degen eken.
Sondyqtan da tilimizge ıe bolyp, aýzymyzdan shyqqan árbir sózge abaı bolý kerek. Kúnáli isterden arylyp, Allanyń razylyǵyn izdegen jón!
Jazıra TÝLEShOVA
