ÝAQYT JÁNE ISLAM
Ýaqyttyń qadirin jete túsingen Alla taǵalanyń ýálı quly Imam Ýaqı qarny ashqanda nan jemeı, tek suıyq aýqat ishedi eken. Munyń sebebin suraǵandarǵa ol: «Nandy shaınaýǵa jumsalǵan ýaqytta kúnige 50 aıat jáne hadıs oqýyma bolady» dep jaýap bergen eken. Ýaqytty únemdeı bilý úshin ony qadirleı bilý lázim. Ibn Abbas (r.a.) aıtady: «Alla elshisi (s.ǵ.s.) bir kisige úgit aıtyp jatyp bylaı dedi: «Bes nárseden buryn bes nárseniń qadirin bil: Qartaımaı turyp jastyq shaqtyń qadirin bil, aýyrmaı turyp densaýlyqtyń qadirin bil, kedeılikten buryn baılyqtyń qadirin bil, qysyltaıańnan buryn bos ýaqytty qadirle jáne ólmeı turyp tirligińdi ǵanıbet bil».
Alla taǵala «Qadyr» súresinde: «Qadyr túni myń túnnen de qaıyrly» deıdi. Bul súrede Qadyr túniniń qadiri ýaqytpen dáleldenip otyr. Buǵan qosa Quranda shaıtannyń Alla taǵaladan aqyretke deıin ǵumyr suraǵandyǵy aıtylady. Demek, shaıtan ýaqyt surap jatyr. Ol ýaqyttyń qadirin bilip otyr. Sondaı-aq, «Asr» súresinde ǵasyrǵa, ıaǵnı, ýaqytqa ant etiledi. Ýaqyttyń qadiri bolmasa, Haq taǵala onymen ant eter me edi?
Sekýndtar, mınýttar, saǵattar, kúnder, aılar, maýsymdar, jyldar jáne ǵasyrlardan turatyn ýaqyttyń qalypty bir júıedegi aınalymy bul álemniń asa bilimdi Jaratýshy tarapynan jaratylǵanyn dáleldese kerek. Haq taǵala bylaı deıdi: «Ol sondaı Alla kúndi shyraq, aıdy nur etip, jyldardyń sany men esepti bilýleriń úshin oǵan (aıǵa) oryndar belgiledi…». Adam balasynyń sanasyndaǵy ýaqyt kún, aı jáne jerdiń ózara qatynasymen ǵana ólshenedi. Ýaqytty atalmysh úsh deneniń qımyly, ózara qatynasymen shekteýge bolmaıdy. Ýaqyt uǵymy budan áldeqaıda aýqymdy. «Rasynda, Rabbyńnyń quzyryndaǵy bir kún sender eseptep júrgen myń jylǵa sáıkes keledi» («Haj» súresi, 47-aıat) degen Quran aıaty osyny ańǵartsa kerek.
Ataqty fızık Albert Eınshteın «Ýaqyttyń salystyrmalylyǵy» (otnosıtelnost vremenı) atty bir jańalyq ashyp, kezinde álemdi tań qaldyrǵan edi. Joǵarydaǵy aıatta 14 ǵasyr buryn Eınshteınniń jańalyǵyna ıshara bar sekildi. Degenmen, ǵylymnyń kez kelgen jetistigin Quran Kárimge negizdeýge asyqpaýymyz kerek. Durysy, bir Alla taǵalaǵa málim.
Islam dininde namaz, oraza, zeket, qajylyq sııaqty ýaqytpen tyǵyz baılanysty qulshylyq túrleri bar. Bul qulshylyqtardyń ýaqytyn anyqtaýda kún men aı orasan zor kómegin tıgizdi. Alaıda, munyń da ózindik qıyndyqtary boldy. Musylmandar, ásirese, bultty kúnderi qatty qınaldy. Bul jaǵdaı musylmandardy san alýan ýaqyt ólsheýish quraldaryn oılap tabýǵa ıtermeledi. Osylaısha, eń alǵash mehanıkalyq saǵat Harýn Rashıttiń halıfalyq kezeńinde Baǵdadta jasalypty. Musylmandardyń bul jetistikteri olardyń ilimge degen qushtarlyqtarynyń arqasynda boldy. Olar alǵashqy aıaty «Oqy» dep bastalatyn Quran kitapty shyn máninde amalǵa asyra bilgen býyn bolyp tabylady. Kezinde musylmandar Ispanııada bılik qurǵan tusta Batystyń shań basqan kitaptaryn aýdaryp oqyp, orta ǵasyrda shyrqaý kezeńderin bastan ótkergeni ras.
Sondaı-aq, ol kezde ýaqytyn qadirlegen ǵalymdar da kóp bolǵanǵa uqsaıdy. Máselen, 1848 jyly týylǵan Hanafı mázhabynyń Abdýlhaı ál-Láknáýı atty ǵalymy 1886 jyly 38 jasynda dúnıeden ótti. Ǵulama óziniń 38 jyldyq ómirine 120-ǵa jýyq ǵylymı eńbek syıǵyzypty. Bulaı etý ýaqytyn utymdy paıdalanǵan kez kelgen kisiniń qolynan keler edi. Al, endi biz shamamen 70 jas ómir súremiz delik. Kúnine 1 bet oqıtyn bolsaq, bir jylda 365 bet oqýǵa bolady. Bul shamamen orta kólemdi bir kitapqa teń keledi. Iaǵnı, az bolsa da, bir betten oqýdy jalǵastyrsaq, jylyna bir kitap bitirýge bolady. 15 jastan kitap oqýǵa den qoıǵan bala 70 jasqa kelgenshe 55 jyl kitap oqıdy eken. Al, sizdiń neshe kitap oqıtyndaı ómirińiz qaldy? Ustazdarymyz «Kóp kitap oqyma, bir kitapty kóp oqy» degendi jıi aıtýshy edi. Otyrardyń týmasy ál-Farabı babamyz Arıstoteldiń kitaptaryn 100 retten asa oqyǵan desedi. Nátıjesinde Batys Arıstoteldi túsiný úshin ál-Farabıge júgindi. Árıne, kóp oqýmen barlyq adam ál-Farabı sııaqty ǵalym bolyp ketpes. Desek te, kitapty kóp oqyǵandardyń ǵalymǵa aınalǵanyn eskergen jón.
«Adamnyń bir qyzyǵy bala degen…» demekshi, balaly bolýdy kimniń bolsa da qalaıtyny aqıqat. Alaıda, onyń ózindik jaýapkershiligi bar. Ol jaýapkershilik – balaǵa tárbıe berý dep atalady. Ras, bala tárbıeleý bir kúndik is emes. Quran Kárimde Musa (ǵ.s.) paıǵambardyń óz qaýymyn Alla taǵalanyń ámirine baǵynbaǵan soń, Sına saharasynda árli-berli 40 jyl boıy júrgizgeni aıtylady («Máıda» súresi, 26-aıat). Bul oqıǵa qazaqtyń «elý jylda el jańa» degen tamasha sózin eske túsiredi. Iaǵnı, Alla taǵala álgi kúnáhar qaýymdy tárbıeleýdi maqsat tutty. Aqyry, shóldiń shyjǵyrǵan ystyǵynan qaırattanǵan qaýym tarıhqa Dáýit (ǵ.s.) paıǵambardaı qaıratty ul syılady. Ol óz qaýymy jibergen qatelikti jóndedi. Mine, bul – tárbıeniń jemisi. Siz de balańyzdyń tárbıeli bolǵanyn qalasańyz, onyń tárbıesine kóńil bólińiz. Kimde-kim óz ýaqytyn balasynyń tárbıesi úshin jumsaǵan bolsa, onda ol erteńgi kúni tárbıesiz balanyń keltirer zardabynan aman bolady.
Altyn ýaqyttaryn ınternet-kafelerde ótkizýdi ádetke aınaldyrǵan búgingi tepse temir úzetin jastarymyzǵa kóp kitap oqýǵa áýes bolǵan Jahız ben Ibn Rýshd atty eki ǵalymnyń áreketi úlgi bolar degen úmittemiz. Jahız kitap satyp alatyn aqshasy bolmaǵandyqtan kitap dúkenderin túnemege jalǵa alyp, tańǵa deıin zertteý jumystaryn júrgizetin-di. Al andalýsııalyq (Ispanııa) Ibn Rýshd únemi kitap oqıtyn. Kitap oqymaı ótkizgen eki ǵana túni bolǵan desedi: biri úılengen túni, ekinshisi ákesi qaıtqan tún.
Dinimiz Islamnyń ysyrapshyldyqqa oń kózben qaramaıtyndyǵy ısi musylmanǵa málim. Ysyrapshyldyq nyǵmet ataýly barlyq nársede oryn alady. Ýaqyttyń eń úlken nyǵmetterdiń biri ekendigin joǵaryda aıttyq. «Jeńder, ishińder, alaıda ysyrap etpeńder. Rasynda Ol (Alla) ysyrap etýshilerdi súımeıdi» («Aǵraf» súresi, 31-aıat), — degen aıatqa sáıkes dinimizde kez kelgen nyǵmetti ysyrap etýge tyıym salynady. Ibn Abbastan jetken (r.a.) rıýaıatta: «Alla elshisi (s.ǵ.s.) aıtty: «Adamdardyń kóbisi qoldan jiberip alǵan eki nyǵmet bar: biri – densaýlyq, ekinshisi – bos ýaqyt» (Buharı). Ysyrapqa qatysty joǵarydaǵy aıat – hadısterge qanyq bolyp ósken Ásh-Shaıh Fahrýddın: «Alla taǵalaǵa ant etemin, tamaq iship jatqanymda ilimmen aınalysa almaǵanym úshin ókinemin», — dep tamaqtanýǵa jumsalǵan ýaqyty úshin ókinishin bildirgen.
Árıne, eń úlken jetistik – Alla taǵalanyń razylyǵy. Alaıda, Alla taǵalanyń razylyǵyna jetý úshin de osy dúnıedegi ýaqytty Onyń razylyǵyna saı durys paıdalaný kerek. Bes kúndik dúnıedegi dám-tuz taýsylǵan soń, ıaǵnı bizge berilgen ýaqyt bitkennen keıin basqa múmkindiktiń berilmeıtindigin umytpaǵanymyz jón. Bul jaıynda Quran Kárimde bylaı delingen: «Aqyry olardyń birine ólim kelgen sátte olar: «Rabbym! Meni dúnıege qaıtara kór. Múmkin, men qaldyrǵan dúnıede jaqsy amal istermin». Áste olaı emes. Aqıqatynda bul onyń aıtqan bos sózi. Óıtkeni, olardyń artynda qaıta tiriletin kúnge deıin bóget bar» («Mýmınýn» súresi, 99-100-aıat).
Qoryta kele aıtarymyz, ýaqyt – Alla taǵalanyń maqulyǵy. Adamzat ýaqytqa táýeldi. Ýaqyt adam balasynyń sanasyna syımaıtyndaı dárejede keń. Alla taǵala bildirmese, qansha ýaqyttyń ótkenin pende bile almaıdy. Adam óz ómirindegi talaı belester men asýlardy baǵyndyra alady. Ol úshin ýaqytyn utymdy paıdalana bilýi, hám ýaqytty júıeleýi lázim. Ýaqytty ysyrap etýge dinimiz qarsy. Osy oraıda haziret Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) bylaı deıdi: «Ómirin qalaı ótkizgeni, ilimin qaıda jumsaǵany, mal-múlkin qaıdan taýyp, qaı jaqqa salǵany jáne tánin qalaı qoldanǵany jaıly jaýapqa tartylmaıynsha, qııamet kúni pende aıaǵyn attap baspaıdy» (Tırmızı). Iaǵnı, osy nárseler jaıly suraq-jaýaptan ótkennen keıin ǵana adam jánnat nemese tozaqqa jol tartady eken. Alla taǵalam óziniń ádil sotynyń aldynda súrinbeı ótýimizge jazǵaı. Ámın!
Qanat JUMAǴUL
