BIR TILIKTIŃ JEŃISI NEMESE NANDAǴY TAÝHID
Tarıhta uly shaıqastar tek qylyshpen ǵana júrmegen. Keıde eń tereń shaıqas –sımvoldar arasynda ótedi. Uǵymdar arasynda. Maǵynalar arasynda. Sol shaıqastyń biri – XIV ǵasyrda Býrsa qalasynyń bir naýbaıhanasynda, únsiz, qansyz, biraq máńgilik iz qaldyryp ótti.
Osman sultany Orhan Ǵazı 1326 jyly Býrsany aldy. Bul Vızantııanyń tiregi, hrıstıandyqtyń berik qamaly bolǵan jer. Konstantınopoldan keıingi qala dese artyq emes.
Orhan ony tek áskerı kúshpen emes, ıdeıamen baǵyndyrmaq boldy. Meshitter saldyrdy, Islam akademııasyn ashty. Qańly-qaıy ordasymen kóship, elordasy da qyldy. Al jańa astana – jańa rýhtyń oshaǵy bolýǵa tıis edi. Tipten, qalanyń «Prýsa» degen eski atyn musylman-túrkilendirip, «Býrsa» etti.
Bir kúni sultan nanshylar shoǵyrlanyp ornalasqan Keshish-Daǵ – Monah taýynyń tik betkeıindegi bazarǵa shyqty. Naýbaıhanalardy aralady. Tarazyny tekserdi, nan qasıeti men dámin, quramyn synady. Aqyry bir dúkenniń esigin ashty. Ishi ystyq, jańa pisken as atasynyń ıisi ańqıdy. Nan sórelerine kóz júgirtse, bárinde úsh tilik. Surady.
– Nege nannyń bárinde úsh tilik bar?
Naýbaıshy hrıstıan eken. Jasqanbaı jaýap berdi:
úsh tilik – Úshtik týraly ilimniń belgisi, Áke, Ul, Kıeli Rýhtyń nyshany. Nandy pisirgen saıyn, otqa salǵan saıyn, ústelge qoıǵan saıyn sol úsh tilik óz dininiń ýaǵyzyn únsiz jarııalap tur eken.
Muny uǵyný úshin uly aqyl kerek pe? Joq. Biraq muny baıqaý úshin sergek júrek kerek.
Orhan Ǵazı baıqady. Úndemeı turdy.
Naýbaıshy sultannyń ashýlanǵanyn kútti. «Nem bar edi, endi tyıym salar» dep qoryqsa da kerek. Biraq sultan syr bildirgen joq.
– Sizdiń bul isińizge salǵan mán meni qatty tańqaldyrdy. Burynǵysha jalǵastyra berińiz, – dedi.
Tyıym salmady, ashýlanbady, jazalamady. Óıtkeni Súleımen men Ertuǵyryl, Osmannyń arystan urqy máseleniń tereńin túsindi:
senim-rámizdi tyıymǵa alý – ony óshirmeıdi, kerisinshe kúsheıte túsedi. Al oǵan qarsy turýdyń jalǵyz joly – búrkemeleý emes, balama jasaý. Sol kúni jup-jumyr jarlyq shyqty:
«Búginnen bastap barlyq musylman naýbaıshylary – jalǵyz Allanyń birligin, taýhıdti eske alý úshin – nanǵa bir ǵana tilik salsyn».
Bir tilik – bir Alla. Úsh tilikke balama bir tilik. Kúsh pen zorlyqpen emes, maǵynamen, uǵymmen, nyshandar tilimen dıskýrs.
Naýbaıshy óz dinin nanǵa sińirgen bolsa, sultan da óz dinin nanǵa sińirdi. Býrsanyń naryǵynda eki din, eki sımvol, biraq bir nan ortada jatty. Biri – úsh tilikpen, biri – bir tilikpen.
Ýaqyt ótti.
Hrıstıan naýbaıshylary azaıdy, assımılıatsııalandy, tarıhqa sińdi. Al bir tilik qaldy. Kúni búginge deıin Túrkııanyń kez kelgen dastarqanyndaǵy nanda sol bir tilik bar.
Ol – tarıhtyń tiri jádigeri, taýhıdtiń únsiz ýaǵyzshysy.
Munda bizge úıretetin sabaq bar. Ideologııalyq kúreste eń berik qarý – rámizdik sımvol. Sımvoldy jasaǵan adam – ýaqytty jasaıdy.
Orhan Ǵazıdiń jarlyǵy jeti ǵasyr ótse de ólgen joq, sebebi ol temirge emes, nanǵa jazyldy.
Nan – halyqtyń ózi. Nanǵa jazylǵan nárse – halyqtyń jadyna jazylady. Bir tiliktiń jeńisi osynda!
Saıası aǵartýshy tehnolog
Abylaıhan QALNAZAROV
Kazislam.kz
