MUSYLMAN ÁLEMINIŃ EŃ ULY FIZIGI
Ǵylymdaǵy jaryq juldyzdardyń biri Ibn Ál-Haısam (Alhazen) (965 jyly Basrada dúnıege kelip, 1039 jyly Kaırde qaıtys bolǵan) — musylman áleminiń eń uly fızıgi jáne adamzat tarıhyndaǵy eń iri optıka zertteýshileriniń biri.
Ál-Haısam lınzalardyń jumys prıntsıpin alǵash ret durys túsindirip, qazirgi zamanǵy teleskoptarda áli de qoldanylatyn sferııalyq jáne parabolalyq aına konstrýktsııalaryn jasap shyqty.
Ol sondaı-aq kún men aıdyń gorızontqa jaqyndaǵan saıyn ólshemderiniń ulǵaıyp ketetinin alǵash ret túsindirdi. Onyń «Kıtab ál-manazır», ıaǵnı «Optıka kitaby» (keıde «Parabolalyq aına men shaǵylysýlar týraly kitap» dep te atalady), Vatıkan kitaphanasynda saqtalǵan bul shyǵarmanyń latyn tiline aýdarylýy batys ǵylymynyń damýyna aıtarlyqtaı áser etken, sonyń ishinde Rodjer BEkon, Kepler, Galıleı, Kopernık jáne Nıýton sııaqty uly ǵalymdardyń eńbekterine yqpal etti.
Ol kózdiń qalaı jumys isteıtinin alǵash ret sıpattap, kórý týraly ejelgi grek teorııasyn joqqa shyǵardy, onda «jaryq kózden shyǵady, sondyqtan biz zattardy kóremiz» degen túsinik bolǵan. Onyń aıtýynsha, «jaryq sáýleleri zatqa túsip, sodan keıin keri shaǵylysyp, kózge túsedi, jáne biz obektini osylaı kóremiz». Ál-Haısam sondaı-aq kózdiń qıǵash betki qurylymynyń áserinen torda beıneniń aınalyp kórinetinin dáleldep, kórsetken.
Ál-Haısam alǵash ret kamera-obskýrany qoldanǵan. Ol sondaı-aq Eksperıment arqyly túsý buryshy men shaǵylysý men syný buryshtarynyń teńdigin dáleldedi. 1621 jyly Vıllebrord Snell bul ıdeıaǵa nazar aýdardy. Búgingi tańda biz bul optıka zańyn «Snellıýs zańy» dep bilemiz, biraq tarıhı shyndyq — bul zańdy Ál - Haısam shamamen 600 jyl buryn Eksperımenttik túrde alǵash ret kórsetken (bul Batystyń tarıhty menshikteýi týraly áńgime).
Ol sondaı-aq prızma arqyly tájirıbe jasap-aq jaryqty jiktep, onyń spektrin taýyp, kókjıektegi keńistiktiń qalaı paıda bolatynyn túsindirdi. Sonymen qatar ol perspektıva zańdaryn ashyp, negizdedi, bul Renessans dáýirindegi beıneleý óneri men sáýlet óneriniń damýyna úlken áser etti. Iaǵnı Ál-Haısam qazirgi Eksperımenttik fızıka men optıkanyń negizin qalaýshylardyń biri dep senimdi túrde aıtýǵa bolady.
