QAZAQ BOLMYSYNDAǴY DIN MEN DÁSTÚRDIŃ JARASYMY
«Dástúrińdi baqqanyń - úmitińdi jaqqanyń» degen halyq danalyǵynyń astarynda tereń mán jatqany ras. Salt-dástúrin saqtap, ulttyq qundylyqtaryn qasterleı bilgen halyqtyń irgesi berik, keleshegi kemel bolmaq. Árbir ulttyń ózindik bolmysy, dúnıetanymy, ómir súrý daǵdysy men mádenı ereksheligi bar. Ózge elge sapar shekken adam sol aıyrmashylyqtardy kórip qana qoımaı, óz halqynyń qadir-qasıetin, artyqshylyqtary men kemshilikterin de baǵamdaı túsedi. Munyń ózi Jaratýshynyń ár halyqqa ózindik erekshelik pen taǵdyr syılaǵanynyń aıqyn kórinisi.
Qazaq halqynyń Islam dinimen tanys bolǵanyna qanshama ǵasyrlardyń júzi boldy. Osy ýaqyt ishinde halqymyzdyń dúnıetanymy, ádet-ǵurpy, ádebıeti men mádenıeti Islam qundylyqtarymen bite qaınasyp, birtutas rýhanı arnaǵa aınaldy. Sondyqtan qazaqtyń kóptegen salt-dástúrlerinen Islamnyń izgilikke, adamgershilikke, meıirim men parasattylyqqa úndeıtin asyl qaǵıdalaryn anyq kórýge bolady. Sharıǵat adam balasynyń boıyndaǵy jaqsy qasıetterdi damytyp, qoǵamdaǵy ıgi dástúrlerdi bekitý úshin kelgen. Sol sebepti halyq arasynda qalyptasqan jaqsy ádet-ǵuryptar Islamda erekshe qurmetke ıe. Qasıetti Quranda Alla Taǵala: «Keshirim jolyn ustan, jaqsylyqqa buıyr jáne nadandardan teris aınal» dep ámir etedi. Bul aıat halyqtyń ıgi dástúrlerin qoldap, qoǵamdaǵy izgi qundylyqtardy dáripteýdiń mańyzyn ańǵartady.
Paıǵambarymyzǵa (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) paıǵambarlyq kelgen kezde arab qoǵamynda da ártúrli ádet-ǵuryptar bolǵan. Alla Elshisi sharıǵatqa qaıshy kelmeıtin salttardy saqtap, qoǵam ıgiligine qyzmet etetin dástúrlerdi qoldaǵan, al adamǵa zııan keltiretin nemese Allanyń ámirine qarsy keletin ádetterge tyıym salǵanyn baıqaımyz. Sondyqtan Islam ǵulamalary da halyq arasynda ornyqqan ıgi dástúrlerdi sharıǵatqa qaıshy kelmegen jaǵdaıda quqyqtyq normalardyń qaınar kózderiniń biri retinde qarastyrǵan.
Qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy saqtap kelgen asyl dástúrleriniń biri - jeti ataǵa deıin qyz alyspaý qaǵıdasy. Bul tek ulttyq erekshelik emes, ulttyń bolashaǵyn oılaǵan kóregendiktiń belgisi. Ata-babalarymyz otbasy qundylyǵyna, urpaq tárbıesine jáne qan tazalyǵyna aıryqsha mán bergen. Islam dini de deni saý, tárbıeli ári tekti urpaq tárbıeleýdi mańyzdy qundylyqtardyń biri retinde qarastyrady. Hazireti Omar (oǵan Alla razy bolsyn) týystyq sheńberden shyǵyp, alystan nekelesýge úndegen sózi de osy ustanymnyń aıǵaǵy. Qazaq halqy bul qaǵıdany tereń túsinip, jeti ataǵa deıin qyz alyspaý dástúrin qalyptastyrǵan. Táýke hannyń «Jeti jarǵysynda» bul talap zańdyq deńgeıde bekitilip, el birligi men urpaq saýlyǵyn saqtaýdyń mańyzdy tetigi retinde tanylǵan. «Úsh atada tán ózgeredi, jeti atada qan ózgeredi» degen halyq danalyǵynyń túp-tórkini de osy ómirlik tájirıbeden bastaý alsa kerek. Bul dástúr ulttyń tektiligin saqtap, urpaqtyń sapaly bolyp ósýine yqpal etken mańyzdy rýhanı qundylyq bolyp sanalady.
Urpaq qamyn oılaǵan mundaı taǵylymdy dástúrler qazaq halqynyń salt-sanasy men Islam qundylyqtarynyń ózara sabaqtastyǵyn aıqyn kórsetedi. Ǵasyrlar boıy qalyptasqan osy syndy rýhanı tutastyqtyń nátıjesinde halqymyz úlkenge qurmet kórsetýdi, kishige qamqor bolýdy, jetim-jesirge járdem berýdi, kórshi aqysyn saqtaýdy jáne muqtajǵa qol ushyn sozýdy ómirlik ustanymǵa aınaldyrdy. Bul qasıetterdiń barlyǵy qazaq halqynyń turmys-tirshiligi men dúnıetanymynan aıqyn kórinis tapqan. «Úlkenge – qurmet, kishige – izet» degen babalar ósıeti, halqymyzdyń tárbıelik ustanymyna aınalsa, qonaqjaılyq pen keńpeıildilik onyń ulttyq bolmysynyń ajyramas bóligi boldy. Munyń bári Islam dini dáriptegen kórkem minez ben adamgershilik qundylyqtardyń aıqyn aıǵaǵy.
Tarıhymyzǵa zer salsaq, halqymyz asyl dinimizdi tek qulshylyq júıesi retinde ǵana emes, bálkı tárbıe men rýhanııattyń negizi retinde qabyldaǵanyn kóremiz. Buǵan el ishinde Islam qundylyqtaryn nasıhattap, meshit saldyrý isine uıytqy bolǵan Qunanbaı Óskenbaıulynyń qyzmeti dálel bola alady. Uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń Qunanbaıdyń Qarqaralyda meshit saldyrǵany týraly pikiri de halqymyzdyń dinge degen qurmetin aıqyndaı túsedi. Sonymen qatar neke qııý, bata berý, sálemdesý, úlkenniń batasyn alý sekildi kóptegen dástúrler qazaqtyń dinı tanymymen bite qaınasyp ketken.
Degenmen Islam dini kez kelgen dástúrdi buljytpaı qabyldaı bermeıdi. Eger belgili bir ádet-ǵuryp adamǵa nemese qoǵamǵa zııan keltirse, ádiletsizdikke, ysyrapshyldyqqa nemese kúnáǵa bastasa, sharıǵat ony quptamaıdy. Sondyqtan halqymyz da «Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» dep, salttyń paıdalysyn saqtap, zııandysynan bas tartqan. Óıtkeni dástúrdiń basty maqsaty adamdy izgilikke, ar-uıatqa, ımandylyqqa jáne tártipke tárbıeleý.
Osylaısha, qazaqtyń salt-dástúri men Islam dini halqymyzdyń rýhanı tiregine aınalǵan qos qundylyq. Olar bir-birin tolyqtyryp, ulttyń tárbıesin, mádenıetin jáne adamgershilik bolmysyn qalyptastyrýǵa qyzmet etip keledi. Din men dástúr úılesim tapqan qoǵamda ulttyq rýh nyǵaıyp, urpaq tárbıesi tolyǵyp, eldiń bolashaǵy baıandy bolady. Sondyqtan ata-babadan amanat bolyp jetken asyl dástúrlerdi qasterleý ótkenge taǵzym ǵana emes, keler urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik. Halqymyz bekerden-beker «Ótkenin bilmegen – bolashaǵyn boljaı almas», «Dástúr – eldiń kórki, ádet – jerdiń kórki» dep aıtpasa kerek. Ulttyq qundylyqtardy saqtap, din men dástúr sabaqtastyǵyn jalǵastyrý ulttyń rýhanı tutastyǵyn nyǵaıtatyn eń mańyzdy mindetterdiń biri.
Nurbek ÁÝESHANULY,
Astana qalasynyń bas ımamy
